تفاوت سرم و پلاسما در آزمایشگاه چیست؟ راهنمای کامل
در بسیاری از آزمایشهای تشخیصی، کیفیت نمونه به اندازه عملکرد دستگاه و دقت روش آزمایش اهمیت دارد. یکی از پرسشهای رایج هنگام آمادهسازی نمونه این است که تفاوت سرم و پلاسما چیست و چرا برای بعضی آزمایشها سرم و برای برخی دیگر پلاسما مورد استفاده قرار میگیرد. این تفاوت فقط به ظاهر نمونه یا روش جداسازی آن محدود نمیشود؛ نوع نمونه میتواند بر آمادهسازی، نگهداری و حتی نتیجه برخی آزمایشها تأثیر بگذارد.
اگرچه سرم و پلاسما هر دو از بخش مایع خون به دست میآیند، اما یک تفاوت کلیدی در فرآیند تهیه آنها وجود دارد. در تهیه سرم، خون فرصت لختهشدن پیدا میکند و سپس بخش مایع از لخته جدا میشود؛ در حالی که برای تهیه پلاسما از ماده ضدانعقاد استفاده میشود تا خون لخته نشود. همین تفاوت باعث میشود ترکیبات موجود در این دو نمونه کاملاً یکسان نباشند و در برخی آزمایشها، انتخاب یکی از آنها اهمیت بیشتری پیدا کند.
سرم چیست؟
سرم، بخش مایع خون است که پس از لختهشدن خون از سلولها و لخته جدا میشود. برای تهیه آن معمولاً خون داخل لوله مناسب جمعآوری میشود و مدتی در شرایط مشخص قرار میگیرد تا فرآیند انعقاد انجام شود. سپس نمونه سانتریفیوژ میشود تا سرم از بخشهای سلولی و لخته جدا شود.
در ظاهر، سرم معمولاً مایعی شفاف و زردرنگ است؛ البته رنگ و کیفیت آن میتواند تحت تأثیر وضعیت نمونه قرار بگیرد. برای مثال، همولیز، لیپمی یا ایکتریک بودن نمونه ممکن است ظاهر سرم را تغییر دهد و در برخی روشهای آزمایشگاهی روی نتیجه اثر بگذارد.
نکته مهم این است که سرم فاقد فیبرینوژن مصرفشده در فرآیند انعقاد است. به همین دلیل، سرم با پلاسمایی که از خون ضدانعقادشده به دست میآید تفاوت دارد.
سرم در طیف گستردهای از آزمایشهای بیوشیمی، هورمونی، ایمونولوژی و سرولوژی استفاده میشود. بسیاری از آزمایشهای روتین آزمایشگاهی نیز بر پایه نمونه سرم انجام میشوند؛ به همین دلیل انتخاب لوله مناسب، زمان کافی برای لختهشدن و سانتریفیوژ صحیح نمونه اهمیت زیادی دارد.
پلاسما چیست؟
پلاسما نیز بخش مایع خون است، اما برخلاف سرم، از خونی تهیه میشود که اجازه لختهشدن به آن داده نشده است. برای این کار، نمونه خون در لوله حاوی ماده ضدانعقاد جمعآوری میشود. پس از سانتریفیوژ، سلولهای خونی در قسمت پایین لوله قرار میگیرند و بخش مایع بالایی همان پلاسما است.
پلاسما علاوه بر آب، الکترولیتها، پروتئینها و مواد مختلف محلول در خون، حاوی فاکتورهای انعقادی نیز هست؛ زیرا فرآیند انعقاد پیش از جداسازی اتفاق نیفتاده است.
یکی از مزیتهای مهم پلاسما در محیط آزمایشگاهی، سرعت آمادهسازی آن در مقایسه با سرم است؛ زیرا نمونه برای تشکیل لخته به زمان نیاز ندارد. البته این موضوع به نوع آزمایش، ماده ضدانعقاد مورد استفاده و دستورالعمل آزمایشگاه بستگی دارد و نمیتوان برای همه آزمایشها یک روش ثابت در نظر گرفت.
پلاسما در آزمایشهای انعقادی و برخی آزمایشهای تخصصی کاربرد زیادی دارد. در این موارد، وجود فاکتورهای انعقادی اهمیت دارد و استفاده از سرم میتواند نمونه مناسبی برای انجام آزمایش نباشد.
تفاوت سرم و پلاسما چیست؟
مهمترین تفاوت سرم و پلاسما به فرآیند تهیه و وجود یا نبود فاکتورهای انعقادی مربوط میشود. سرم پس از لختهشدن خون به دست میآید، در حالی که پلاسما از خون حاوی ماده ضدانعقاد جدا میشود.
به زبان ساده، اگر بخواهیم این تفاوت را در محیط آزمایشگاه خلاصه کنیم:
| ویژگی | سرم | پلاسما |
|---|---|---|
| روش تهیه | پس از لختهشدن خون | از خون حاوی ضدانعقاد |
| فاکتورهای انعقادی | عمدتاً مصرف شدهاند | حفظ میشوند |
| نیاز به تشکیل لخته | دارد | ندارد |
| زمان آمادهسازی | معمولاً بیشتر | معمولاً کمتر |
| کاربرد شاخص | بیوشیمی، هورمون، سرولوژی و ایمونولوژی | آزمایشهای انعقادی و برخی آزمایشهای تخصصی |
بنابراین نمیتوان گفت سرم همیشه بهتر از پلاسماست یا برعکس. نمونه مناسب را نوع آزمایش و روش مورد استفاده تعیین میکند. حتی اگر یک دستگاه آزمایشگاهی از نظر فنی عملکرد بسیار دقیقی داشته باشد، استفاده از نمونه نامناسب میتواند نتیجه را تحت تأثیر قرار دهد.
تفاوت سرم و پلاسما در آزمایشگاه
برای درک بهتر تفاوت سرم و پلاسما، باید به مرحلهای توجه کرد که نمونه خون برای آزمایش آماده میشود. در تهیه سرم، خون ابتدا لخته میشود و سپس با سانتریفیوژ، بخش مایع از لخته و سلولها جدا میشود. اما برای تهیه پلاسما، خون داخل لوله حاوی ضدانعقاد قرار میگیرد و بدون تشکیل لخته سانتریفیوژ میشود.
همین تفاوت ساده، باعث میشود ترکیبات این دو نمونه کاملاً یکسان نباشند. پلاسما حاوی فاکتورهای انعقادی است، اما سرم پس از فرآیند انعقاد به دست میآید و بخش قابلتوجهی از این فاکتورها را ندارد.
از نظر ظاهری نیز هر دو نمونه معمولاً مایعی زرد تا زرد روشن هستند و تشخیص تفاوت آنها صرفاً با مشاهده ظاهر نمونه همیشه امکانپذیر نیست. چیزی که برای کاربر و کارشناس آزمایشگاه اهمیت بیشتری دارد، روش صحیح جمعآوری، نوع لوله، زمان آمادهسازی و سازگاری نمونه با آزمایش موردنظر است. توجه نکردن به این عوامل منجر به رد شدن نمونه آزمایش میشود.
تفاوت سرم و پلاسما در کاربرد
سرم و پلاسما بسته به نوع آزمایش کاربردهای متفاوتی دارند. سرم در بسیاری از آزمایشهای بیوشیمی، هورمونی، سرولوژی و ایمونولوژی مورد استفاده قرار میگیرد. برای مثال، بسیاری از آزمایشهای مربوط به بررسی آنزیمها، هورمونها، آنتیبادیها و برخی مواد شیمیایی خون با استفاده از سرم انجام میشوند.
پلاسما نیز در آزمایشهای مختلفی کاربرد دارد، اما یکی از مهمترین موارد استفاده آن، آزمایشهای مرتبط با انعقاد خون است. در این آزمایشها حفظ فاکتورهای انعقادی اهمیت دارد و به همین دلیل نمیتوان سرم را بهسادگی جایگزین پلاسما کرد.
البته نوع نمونه موردنیاز همیشه باید بر اساس دستورالعمل روش آزمایش یا توصیه سازنده کیت و دستگاه مشخص شود. این موضوع بهخصوص در آزمایشگاههایی که از تجهیزات و کیتهای مختلف استفاده میکنند اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است یک روش آزمایش با سرم طراحی شده باشد و روش دیگری به پلاسما نیاز داشته باشد.
تفاوت سرم و پلاسما در لوله خونگیری
یکی از نکات مهم در تفاوت سرم و پلاسما، نوع لولهای است که نمونه داخل آن جمعآوری میشود.
برای تهیه سرم معمولاً از لولههایی استفاده میشود که حاوی ماده ضدانعقاد نیستند. در مقابل، برای تهیه پلاسما باید از لولهای استفاده شود که ضدانعقاد مناسب برای آزمایش موردنظر را داشته باشد.
انتخاب ضدانعقاد نیز موضوع مهمی است. موادی مانند EDTA، سیترات سدیم و هپارین کاربردهای متفاوتی دارند و نمیتوان آنها را بدون توجه به نوع آزمایش جایگزین یکدیگر کرد. برای مثال، نمونه مورد استفاده در آزمایشهای انعقادی معمولاً به لوله حاوی سیترات سدیم نیاز دارد.
بنابراین اگر نمونه در لوله نامناسب جمعآوری شود، حتی انجام صحیح مراحل بعدی مانند سانتریفیوژ هم نمیتواند مشکل اولیه را برطرف کند. این یکی از دلایلی است که در فرآیند پیشتحلیلی آزمایشگاه، شناسایی صحیح آزمایش و انتخاب لوله مناسب اهمیت زیادی دارد.
تفاوت سرم و پلاسما در آمادهسازی نمونه
فرآیند آمادهسازی سرم و پلاسما نیز تفاوتهایی دارد. در نمونه سرم، باید زمان کافی برای تشکیل لخته در نظر گرفته شود. پس از آن، نمونه میتواند برای جداسازی سرم سانتریفیوژ شود.
در نمونه پلاسما، به دلیل استفاده از ضدانعقاد، مرحله تشکیل لخته وجود ندارد و نمونه پس از جمعآوری و رعایت شرایط لازم میتواند برای جداسازی پلاسما آماده شود.
با این حال، سرعت بیشتر آمادهسازی پلاسما به این معنا نیست که همیشه انتخاب بهتری است. معیار اصلی باید نوع آزمایش و الزامات روش مورد استفاده باشد. استفاده از نمونهای که با روش آزمایش سازگار نیست، میتواند باعث نتایج نامعتبر، تکرار آزمایش و در نهایت افزایش هزینه و زمان آزمایشگاه شود.
همچنین نسبت صحیح خون به ضدانعقاد، مخلوطکردن مناسب نمونه و شرایط صحیح سانتریفیوژ اهمیت زیادی دارند. کوچکترین اشتباه در این مراحل ممکن است کیفیت نمونه را کاهش دهد و روی نتیجه نهایی اثر بگذارد.
تفاوت سرم و پلاسما در انتخاب نمونه
انتخاب بین سرم و پلاسما نباید بر اساس اینکه کدام نمونه «بهتر» است انجام شود. هرکدام برای شرایط و آزمایشهای مشخصی مناسب هستند. مهمترین معیار، دستورالعمل آزمایش، کیت، دستگاه و روش مورد استفاده است.
اگر آزمایش به فاکتورهای انعقادی نیاز داشته باشد، پلاسما انتخاب مناسبی است؛ در حالی که برای بسیاری از آزمایشهای بیوشیمی، هورمونی و سرولوژی، سرم کاربرد گستردهتری دارد.
از طرف دیگر، کیفیت نمونه تنها به انتخاب سرم یا پلاسما محدود نمیشود. نوع لوله، ضدانعقاد، نحوه خونگیری، زمان انتقال، شرایط نگهداری و استفاده از سانتریفیوژ همگی میتوانند روی کیفیت نمونه اثر بگذارند. بنابراین اگر هدف دستیابی به نتیجه دقیق است، باید تمام مراحل آمادهسازی نمونه مطابق دستورالعمل انجام شود.
برای آزمایشگاههایی که از دستگاههای آنالیز مختلف استفاده میکنند نیز توجه به سازگاری نمونه اهمیت ویژهای دارد. پیش از قرار دادن نمونه در دستگاه، باید مشخص باشد که سیستم و روش آزمایش برای سرم، پلاسما یا نوع مشخصی از نمونه طراحی شده است.
جمعبندی
تفاوت سرم و پلاسما در نگاه اول ساده به نظر میرسد، اما در فرآیند آزمایشگاهی اهمیت زیادی دارد. سرم پس از تشکیل لخته و جداسازی بخش مایع خون به دست میآید، در حالی که پلاسما از خون حاوی ضدانعقاد تهیه میشود و فاکتورهای انعقادی را حفظ میکند.
این تفاوت باعث شده است هرکدام در آزمایشهای مشخصی کاربرد داشته باشند. سرم در بسیاری از آزمایشهای بیوشیمی، هورمونی، سرولوژی و ایمونولوژی استفاده میشود و پلاسما نیز بهویژه در آزمایشهای انعقادی و برخی روشهای تخصصی کاربرد دارد.
در نهایت، دقت نتیجه آزمایش فقط به دستگاه وابسته نیست. انتخاب لوله مناسب، نمونهگیری صحیح، رعایت شرایط انتقال و نگهداری، سانتریفیوژ اصولی و استفاده از نمونه سازگار با روش آزمایش، همگی بخشی از زنجیره کیفیت آزمایش هستند. بنابراین پیش از انتخاب سرم یا پلاسما، باید دستورالعمل روش آزمایش و تجهیزات مورد استفاده بررسی شود.
اگر برای انتخاب یا تهیه تجهیزات آزمایشگاهی مرتبط با آمادهسازی و آنالیز نمونه به راهنمایی تخصصی نیاز دارید، کارشناسان پارسیان آز طب میتوانند متناسب با نوع آزمایش و نیاز آزمایشگاه شما راهنمایی لازم را ارائه دهند. برای دریافت مشاوره و اطلاعات بیشتر میتوانید با شماره 9-88715707-021 تماس بگیرید.
سوالات متداول
1. آیا سرم بهتر است یا پلاسما؟
هیچکدام بهطور کلی بهتر نیستند. انتخاب نمونه به نوع آزمایش و روش مورد استفاده بستگی دارد.
2. مهمترین تفاوت سرم و پلاسما چیست؟
مهمترین تفاوت، وجود فاکتورهای انعقادی در پلاسما و مصرف آنها در فرآیند تشکیل لخته برای تهیه سرم است.
3. برای آزمایشهای انعقادی سرم مناسب است یا پلاسما؟
در آزمایشهای انعقادی معمولاً از پلاسما استفاده میشود، زیرا فاکتورهای انعقادی موردنیاز باید در نمونه حفظ شوند. نوع ضدانعقاد و نسبت صحیح خون به ضدانعقاد نیز باید مطابق دستورالعمل آزمایش باشد.
4. آیا میتوان سرم را با پلاسما جایگزین کرد؟
خیر، این دو نمونه همیشه قابل جایگزینی نیستند. اگر روش آزمایش یا کیت برای یک نوع نمونه مشخص طراحی شده باشد، استفاده از نمونه دیگر میتواند باعث ایجاد نتیجه نامعتبر یا غیرقابل اعتماد شود.
5. آیا زمان آمادهسازی سرم و پلاسما متفاوت است؟
بله. برای تهیه سرم، خون باید ابتدا لخته شود و سپس جداسازی انجام گیرد؛ اما در تهیه پلاسما نیازی به تشکیل لخته نیست. با این حال، زمان دقیق آمادهسازی به نوع لوله، روش آزمایش و دستورالعمل آزمایشگاه بستگی دارد.
6. چرا انتخاب لوله در تهیه سرم و پلاسما مهم است؟
زیرا لولههای خونگیری حاوی مواد مختلفی هستند و هرکدام برای کاربرد مشخصی طراحی شدهاند. استفاده از لوله یا ضدانعقاد نامناسب میتواند کیفیت نمونه را تغییر دهد و روی نتیجه آزمایش تأثیر بگذارد.
